Delft – Rotterdam – Amsterdam – Haga, 6–9 lipca 2026 r.
W dniach 6–9 lipca 2026 r. przedstawiciele projektu Regionalne Obserwatorium Procesu Transformacji 2.0 uczestniczyli w wizycie studyjnej w Randstadzie – najbardziej zurbanizowanym i jednym z najważniejszych gospodarczo obszarów Niderlandów. Program, przygotowany przez zespół Delft University of Technology pod kierunkiem dr Vereny Elisabeth Balz (we współpracy z Uniwersytetem Ekonomicznym w Katowicach), objął Delft, Rotterdam, Amsterdam i Hagę. Jego osią były procesy zielonej transformacji zachodzące w portach, dzielnicach poprzemysłowych, miejskich ekosystemach innowacji oraz w polityce regionalnej prowincji Holandia Południowa. Organizacja wizyty studyjnej spoczywała na Górniczej Izbie Przemysłowo-Handlowej.
Wizyta nie miała charakteru prezentacji pojedynczych „dobrych praktyk”. Pozwalała obserwować cały system transformacji: od badań i przedsiębiorczości, przez planowanie przestrzenne i inwestycje infrastrukturalne, po dialog między administracją, biznesem, uczelniami i mieszkańcami. Była także okazją do porównania doświadczeń regionu śląskiego z regionem, który – podobnie jak województwo śląskie – mierzy się z presją dekarbonizacji, zmianami technologicznymi, niedoborem przestrzeni, przeciążeniem sieci energetycznych oraz potrzebą utrzymania konkurencyjności przemysłu.
Delft: innowacja potrzebuje ekosystemu i miejsca
Pierwszy dzień wizyty rozpoczął się na Wydziale Architektury i Środowiska Zbudowanego TU Delft. Uczestników powitał prof. Peter Pelzer, kierujący sekcją Spatial Planning & Strategy. Dr Verena Balz przedstawiła uwarunkowania transformacji w Niderlandach oraz specyfikę Randstadu – policentrycznego układu obejmującego Amsterdam, Rotterdam, Hagę i Utrecht, zamieszkanego przez około 8,4 mln osób. To przestrzeń o światowym znaczeniu gospodarczym, skupiająca porty Rotterdamu i Amsterdamu, lotnisko Schiphol, uczelnie oraz zaawansowane technologicznie przedsiębiorstwa. Jednocześnie jest to obszar wyjątkowo silnej presji przestrzennej i środowiskowej.
Prezentacja Paula Althuisa, dyrektora programu Innovatiedistrict Delft, pokazała, że innowacyjność nie powstaje wyłącznie w laboratoriach. Delft rozwija spójny ekosystem łączący TU Delft Campus i Biotech Campus Delft, instytucje wiedzy, laboratoria terenowe, klastry, społeczności start-upów i scale-upów, małe i średnie przedsiębiorstwa oraz duże firmy. W ekosystemie działa ponad 250 start-upów, dwanaście field labs i siedem społeczności start-upowych, a lokalne szkoły i uczelnie kształcą ponad 38 tys. studentów różnych poziomów.
Kluczowe jest równoległe programowanie rozwoju gospodarczego i przestrzennego. Kampusy, tereny pracy, mieszkania, transport i usługi nie są traktowane jako odrębne polityki. Wspólny dokument „ambicji przestrzennych” powstał we współpracy miasta, uczelni, prowincji, władz metropolitalnych i przedsiębiorców. Jednocześnie otwarcie mówi się w nim o barierach: ograniczonej dostępności terenów, rozproszonym prawie własności, niedoborze środków, kongestii sieci energetycznej oraz restrykcjach środowiskowych. Dla regionów węglowych jest to ważna lekcja: samo wsparcie technologii nie tworzy ekosystemu innowacji. Potrzebne są miejsca do testowania i produkcji, dostęp do kadr, infrastruktura oraz stabilne partnerstwo instytucjonalne.
Rotterdam: port nie ustępuje miastu – wspólnie tworzą przyszłość
Drugi dzień poświęcono Rotterdam Makers District, który tworzą dwa obszary po przeciwnych stronach Mozy: Merwe-Vierhavens (M4H) oraz kampus RDM, zlokalizowany na terenie dawnej stoczni Rotterdamsche Droogdok Maatschappij. Walter de Vries z Urzędu Miasta Rotterdam przedstawił M4H jako poligon doświadczalny i wizytówkę portowego miasta przyszłości. Przyjęta logika transformacji nie sprowadza się do prostego modelu „port wychodzi, miasto wchodzi”. Jej celem jest utrzymanie działalności wytwórczej i portowej, a zarazem stworzenie warunków dla nowych technologii, projektowania, prototypowania, produkcji oraz sektora kreatywnego.
W przestrzeni M4H funkcjonują przedsiębiorstwa na różnych etapach rozwoju, wspólne warsztaty, miejsca eksperymentowania i prototypowania, instytucje edukacyjne, kultura oraz stopniowo wprowadzane funkcje mieszkaniowe. Osiem zasad zrównoważonego rozwoju obszaru obejmuje m.in. ochronę przestrzeni dla wytwórców, pierwszeństwo współdzielenia przed własnością, tworzenie stref swobodnego testowania, wykorzystanie energii odnawialnej, gospodarkę obiegu zamkniętego, zrównoważoną mobilność, odporność klimatyczną i wykorzystanie istniejącego potencjału przemysłowego. W Merwehaven planuje się około 2700 mieszkań, 20 tys. m² usług i 40 tys. m² przestrzeni dla przedsiębiorstw, przy zachowaniu dziedzictwa przemysłowego i więzi z portem.
Zwiedzanie RDM i robotniczego osiedla Heijplaat unaoczniło znaczenie dziedzictwa jako aktywa, a nie przeszkody. Dawne hale stoczniowe służą dziś edukacji, badaniom, przedsiębiorczości i demonstracji technologii. Następnie trasa przez Europoort i Maasvlakte 2 pokazała drugą skalę transformacji: ogromny system logistyczny i przemysłowy, strategiczne rezerwy paliw, zautomatyzowane terminale kontenerowe oraz obszary kompensacji przyrodniczej. W Portlantis uczestnicy poznali historię, współczesne znaczenie i wizję przyszłości największego portu Europy.
Dzień zakończył spacer przez Kop van Zuid i Katendrecht – dawne tereny portowe włączane od końca lat dziewięćdziesiątych do śródmieścia Rotterdamu. Magazyny, osiedla pracownicze i ikony przemysłowe zestawiono tam z nową zabudową i funkcjami metropolitalnymi. Porównanie tych obszarów z M4H pokazało, że nie istnieje jeden model rewitalizacji. Niektóre tereny mogą zostać przekształcone głównie w dzielnice miejskie, inne powinny zachować funkcje produkcyjne. Właściwa decyzja wymaga rozpoznania długoterminowej roli danego miejsca w gospodarce regionu.
Amsterdam: transformacja jako proces rozłożony na dekady
Trzeci dzień wizyty prowadził przez północny Amsterdam. Maurits de Hoog, przez wiele lat odpowiedzialny w miejskim biurze planowania za rozwój tej części miasta, przedstawił odmienne ścieżki przemian NDSM, Buiksloterham, Overhoeks i Hamerkwartier. NDSM przeszło drogę od stoczni do rozpoznawalnego ośrodka kultury i przemysłów kreatywnych. Buiksloterham stał się obszarem eksperymentów z gospodarką cyrkularną i nowymi formami miejskiego życia. Overhoeks reprezentuje intensywną zabudowę metropolitalną, natomiast Hamerkwartier pozostaje przestrzenią stopniowego łączenia działalności gospodarczej z nowymi funkcjami miejskimi.
Istotne było obserwowanie nie tylko końcowych rezultatów, lecz także etapowości przemian. Holenderskie przykłady pokazują, że transformacja obszarów przemysłowych wymaga konsekwencji utrzymywanej przez kolejne kadencje władz, zdolności do korygowania planów oraz czasowego wykorzystania terenów. Funkcje kulturalne, eksperymentalne i społeczne mogą uruchamiać zmianę, zanim możliwe staną się duże inwestycje. Nie powinny jednak automatycznie wypierać produkcji i miejsc pracy.
Uzupełnieniem programu był spacer po Amsterdam Green Light District. Pokazał on skalę trudności związanych ze wdrażaniem rozwiązań środowiskowych w historycznym, gęsto zabudowanym i intensywnie użytkowanym centrum. Perspektywa młodych mieszkańców, przedstawiona przez Marię Maię, przypomniała, że powodzenie transformacji zależy również od codziennych zachowań, akceptacji społecznej oraz czytelnego powiązania celów klimatycznych z jakością życia.
Holandia Południowa i Śląsk: wspólne wyzwania, odmienne uwarunkowania
Ostatnim punktem wizyty było spotkanie w siedzibie władz prowincji Holandia Południowa w Hadze. Ton Jonker, dyrektor odpowiedzialny za gospodarkę i energię, oraz Wijnand van Smaalen i Jeroen van Schaick przedstawili regionalne podejście do transformacji. Prowincja liczy około 3,7 mln mieszkańców, obejmuje pięćdziesiąt gmin i należy do najbardziej zurbanizowanych oraz energochłonnych regionów Niderlandów. Jej polityka coraz mocniej opiera się na koncepcji szerokiego dobrobytu, która łączy wartość gospodarczą, społeczną i ekologiczną, uwzględniając zarazem skutki decyzji dla przyszłych pokoleń i innych terytoriów.
W praktyce oznacza to odejście od prostego celu wzrostu gospodarczego na rzecz wzrostu selektywnego: wspierania takich aktywności, które tworzą pożądaną kombinację wartości ekonomicznych, społecznych i środowiskowych. Prowincja wskazuje cztery zasadnicze pola działania: innowacje, gospodarkę cyrkularną, transformację energetyczną i zapewnienie przestrzeni dla nowych funkcji. Każde z nich generuje napięcia. Rozwój odnawialnych źródeł energii i elektryfikacja przemysłu zderzają się z przeciążeniem sieci. Gospodarka obiegu zamkniętego wymaga terenów do magazynowania, sortowania i przetwarzania. Nowe mieszkania, infrastruktura, przyroda, rolnictwo i przemysł konkurują o ograniczoną przestrzeń. Do 2030 r. zapotrzebowanie na grunty związane z nowymi funkcjami może wzrosnąć o 13 proc., a do 2050 r. – o 25 proc.
Podczas spotkania Adam Drobniak przedstawił skalę i doświadczenia transformacji polskich regionów węglowych, ze szczególnym uwzględnieniem województwa śląskiego. Region liczący 4,3 mln mieszkańców, wytwarzający 11,5 proc. polskiego PKB i zatrudniający około 70 tys. osób w górnictwie jest największym laboratorium transformacji węglowej w Unii Europejskiej. Prezentacja wskazała zarówno konsekwencje restrukturyzacji przemysłu od lat dziewięćdziesiątych, jak i znaczenie Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji oraz projektów strategicznych dotyczących technologii, mobilności, terenów poprzemysłowych, energii i dziedzictwa.
Dyskusje warsztatowe w czterech grupach – poświęcone innowacjom, energii, gospodarce cyrkularnej oraz przestrzeni – pozwoliły skonfrontować doświadczenia obu regionów. Wspólnym okazał się problem wielopoziomowego zarządzania: żadna pojedyncza instytucja nie dysponuje wszystkimi kompetencjami, zasobami i legitymacją potrzebnymi do przeprowadzenia transformacji. Wspólna jest też konieczność łączenia pilnych działań inwestycyjnych z długofalową wizją przestrzenną oraz utrzymywania społecznej akceptacji dla zmian.
Lekcje dla polskich regionów węglowych
Holenderskie doświadczenia nie są gotowym schematem do przeniesienia na Śląsk, do Bełchatowa czy innych regionów węglowych. Różnice instytucjonalne, finansowe i przestrzenne są zbyt duże. Wizyta pozwoliła jednak sformułować kilka uniwersalnych wniosków.
Po pierwsze, transformacja gospodarcza zawsze ma wymiar przestrzenny. Nowe sektory potrzebują uzbrojonych terenów, energii, transportu, laboratoriów, mieszkań i wysokiej jakości przestrzeni publicznych. Po drugie, należy chronić miejsca dla działalności produkcyjnej. Rewitalizacja nie może oznaczać automatycznego zastępowania przemysłu mieszkaniami i usługami. Po trzecie, innowacje rozwijają się w ekosystemach tworzonych przez uczelnie, firmy, administrację i edukację zawodową, a ich budowa wymaga wielu lat. Po czwarte, dziedzictwo przemysłowe może być zasobem dla nowych funkcji, tożsamości i marki regionu. Po piąte, konflikty między celami gospodarczymi, społecznymi i środowiskowymi są nieuniknione; dojrzała polityka nie ukrywa ich, lecz tworzy procedury dokonywania przejrzystych wyborów.
Najważniejsza lekcja dotyczy jednak sposobu myślenia o transformacji. W Randstadzie jest ona traktowana nie jako zamknięty program inwestycyjny, lecz jako długotrwały proces uczenia się, eksperymentowania i współpracy. Pilotaże są łączone z wizją rozwoju, a przedsięwzięcia lokalne – z polityką regionalną i krajową. Takie podejście jest szczególnie ważne dla polskich regionów węglowych. Skala nadchodzących zmian wymaga nie tylko sprawnego wykorzystania środków europejskich, lecz przede wszystkim trwałych instytucji współpracy, zdolności do przewidywania przyszłych napięć oraz konsekwencji wykraczających poza jedną perspektywę finansową.
dr hab. Adam Drobniak, prof. UE
Kierownik Katedry Badań Strategicznych i Regionalnych
Wydział Gospodarki Przestrzennej i Transformacji Regionów
Koordynator merytoryczny projektu Regionalne Obserwatorium Procesów Transformacji tzw. ROPT 2.0
Wyjazd był jednym z zadań Izby w ramach projektu pn. „Regionalne Obserwatorium Procesu Transformacji 2.0 (ROPT 2.0)” (decyzja nr FESL.10.22-IP.02-083F/23 Zarządu Województwa Śląskiego), realizowanego w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027, Priorytet FESL.10 Fundusze Europejskie na transformację, Działanie FESL.10.22 Regionalne Obserwatorium Procesu Transformacji – FST, w całości finansowanego ze środków Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji.
#FunduszeUE #FunduszeEuropejskie #GIPH #transformacja
Partnerzy projektu:
- Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego – Śląskie. Pozytywna energia.
- Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach
- Porozumienie Związków Zawodowych KADRA
- Związek Zawodowy Górników w Polsce
- Główny Instytut Górnictwa – Państwowy Instytut Badawczy
- Katowicka Specjalna Strefa Ekonomiczna S.A.
